Podstawy zdrowego żywienia w prewencji chorób nowotworowych

W 2022 roku w Polsce odnotowano ponad dwieście tysięcy nowych zachorowań na raka i liczba ta każdego roku niepokojąco rośnie. Według WHO w ciągu kolejnych 25 lat nastąpi prawie dwukrotny wzrost zapadalności na choroby nowotworowe. Jak pokazują badania epidemiologiczne, za ponad 80% nowych przypadków nowotworów w krajach wysokorozwiniętych odpowiadają czynniki środowiskowe. Niewłaściwy styl życia (palenie tytoniu, niewłaściwa dieta, nadmierne spożywanie alkoholu, otyłość) prowadzi do występowania mutacji i zmian genetycznych przyczyniających się do rozwoju nowotworu. Szacuje się, że 30% wszystkich typów raka ma bezpośredni związek z nieprawidłową dietą i jest to dokładnie tyle samo, za ile odpowiada palenie tytoniu. Z tego powodu w działaniach prewencyjnych kładzie się coraz większy nacisk na przestrzeganie zasad zdrowego żywienia, które odgrywa korzystną rolę w profilaktyce chorób nowotworowych.

Największe znaczenie na ukształtowanie nawyków żywieniowych ma okres dzieciństwa i dorastania. Polska populacja dzieci oraz młodzieży ma od kilku lat najwyższy wskaźnik nadwagi i otyłości w Europie. Wraz z rozwojem gospodarczym można zaobserwować zwiększającą się systematycznie liczbę osób dorosłych z nadmierną masą ciała. Liczne badania udowodniły, że nadwaga i otyłość zwiększa ryzyko zachorowania na: raka jelita grubego, pęcherzyka żółciowego, wątroby, raka piersi u kobiet po menopauzie, raka jajnika, trzonu macicy, szyjki macicy, gruczołu krokowego, nerki oraz tarczycy. W przypadku raka piersi u otyłych kobiet ta korelacja wynosi aż 58%. World Cancer Research Found International (WRF) oraz American Cancer Institute for Cancer Research (AICR) zalecają utrzymywanie masy ciała w dolnej granicy normy (BMI 21–23 kg/m2).

Do rozwoju otyłości przyczynia się nadmierna podaż energii ogółem, przekraczająca dzienne zapotrzebowanie organizmu. Postęp technologiczny ostatnich lat znacząco zmienił nasz styl życia – zwiększył się dostęp i spożycie przetworzonej żywności przy jednoczesnym spadku codziennej aktywności fizycznej. Nastąpił wzrost konsumpcji produktów o wysokiej gęstości energetycznej zawierającej ogromne ilości łatwo przyswajalnych węglowodanów (cukrów prostych) oraz duże ilości tłuszczów. Dieta w prewencji chorób nowotworowych nie wymaga eliminacji żadnego z makroskładników, ale powinna być odpowiednio zbilansowana. Udział tłuszczu w diecie nie powinien przekraczać 30% a cukrów prostych 10% kaloryczności. W zwyczajowej diecie, ok. 50% spożywanego tłuszczu to tłuszcz niewidoczny, ukryty w produktach i najczęściej niekorzystny dla zdrowia. Dlatego warto prawidłowo wybierać produkty spożywcze, eliminując w pierwszej kolejności te gotowe i przetworzone. Posiłki w diecie powinny być zaplanowane i najlepiej samodzielnie przyrządzone w domu z pojedynczych, prostych składników. Aby dostarczyć wszystkie makro- i mikroskładniki dieta powinna być urozmaicona a nie opierać się na spożyciu wyłącznie niektórych grup lub rodzajów produktów spożywczych np. tylko kanapek. Najistotniejszym elementem jest regularność spożywanych posiłków. W przerwach pomiędzy posiłkami nie powinno się spożywać żadnych przekąsek ani słodzonych napojów, soków. Należy pamiętać o regularnym uprawianiu aktywności fizycznej (60 minut dziennie).

U osób otyłych w diecie najczęściej dominują produkty o wysokim indeksie glikemicznym. Słodycze, słodkie napoje, produkty zawierające cukier dodany, ale także produkty na bazie zbóż rafinowanych powodują wzrost glikemii oraz insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF). Niekontrolowane spożycie cukrów prostych często prowadzi do wystąpienia hiperinsulinizmu, przyczynia się do rozwoju insulinooporności i w konsekwencji cukrzycy typu 2. Współwystępująca otyłość ze zwiększonym wydzielaniem insuliny oraz IGF ma udział w procesach kancerogenezy i wiąże się z zachorowaniem na raka jelita grubego, piersi, jajnika, macicy, jamy ustnej, przełyku, krtani, nerki i tarczycy. Korzystne dla poprawy insulinowrażliwości jest ograniczanie cukrów prostych (słodyczy, deserów, jogurtów owocowych, słodkich napojów, owoców, drobnoziarnistych kasz, białego ryżu, makaronu czy pieczywa) oraz żywności wysoko przetworzonej (fast food, słodyczy, słonych przekąsek, wyrobów garmażeryjnych). Podstawę diety powinny stanowić produkty zbożowe (gruboziarniste kasze, brązowy ryż, pełnoziarnisty makaron oraz pełnoziarniste pieczywo) a każdy posiłek powinien zawierać warzywa najlepiej w postaci surowej. Owoce należy traktować jako dodatek do posiłku i spożywać wyłącznie w towarzystwie białka i tłuszczu, na przykład z jogurtem i orzechami. W każdym posiłku powinno znajdować się źródło pełnowartościowego białka – chude mięso, ryby (chude oraz tłuste), jaja, nabiał o obniżonej zawartości tłuszczu lub nasiona roślin strączkowych (fasola, ciecierzyca, soczewica, soja, groch). Bardzo istotne jest czytanie etykiet, gdyż dużo produktów spożywczych o wytrawnym smaku np. parówki, wędliny, hummus zawiera w swoim składzie np.  glukozę, fruktozę, syrop glukozowo-fruktozowy, kukurydziany, których należy unikać.

Nadmierne spożycie czerwonego mięsa, tłuszczy nasyconych oraz kwasów tłuszczowych trans, przyczynia się do powstawania nowotworów piersi, gruczołu krokowego, jelita grubego. Spożycie już 100 g czerwonego mięsa lub 50 g przetworów mięsnych dziennie zwiększa ryzyko rozwoju raka jelita grubego o 15-20% . Mięso czerwone jest bogate w duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych, a dodatkowo podczas jego termicznej obróbki powstają kancerogenne związki. Powszechnie stosowane substancje konserwujące, takie jak: azotany lub azotyny, wpływają na powstawanie nitrozoamin, a te powodują zmiany w DNA. Przetwory mięsne zawierają duże ilości soli i azotyn, a spożywanie pokarmów słonych i konserwowanych przyczynia się do uszkodzenia błony śluzowej żołądka i może być przyczyną rozwoju nowotworu żołądka.

W profilaktyce chorób nowotworowych warto ograniczyć zarówno spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych pochodzenia zwierzęcego, takich jak: masło, smalec, podroby, tłuste mięso, tłusty nabiał jak i roślinnego (olej kokosowy i palmowy). Najlepiej całkowicie wyeliminować kwasy tłuszczowe trans, występujące w niektórych margarynach, serach topionych, słodyczach i żywności typu fast food, daniach ,,instant”, wyrobach cukierniczych, ciastach i ciasteczkach. Co ważne, warto zwiększyć spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym kwasów omega-3. Ich ochronna rola została udowodniona na każdym etapie kancerogenezy.  Ich najlepszymi źródłami są: oleje roślinne (olej rzepakowy, olej lniany), orzechy włoskie, nasiona lnu, tłuste ryby (łosoś, pstrąg, tuńczyk, śledź, makrela, halibut, sardynki, szprotki).

Udowodniono, iż dieta bogata w warzywa i owoce w znaczący sposób obniża ryzyko wystąpienia nowotworów. Tak naprawdę trudno jest wskazać jedną znaczącą, protekcyjną substancje, gdyż warzywa i owoce zawierają całe spektrum bioaktywnych związków fitochemicznych np. polifenoli. Są źródłem witamin (np. witaminy C, beta karotenu, folianów) a także składników mineralnych i błonnika pokarmowego.  Według rekomendacji WRF każdego dnia należy spożywać co najmniej 400-600g owoców i warzyw (3-4 porcje warzyw, 2 owoców). Surowe warzywa mogą być zdrową przekąską pomiędzy posiłkami. Spożywane warzywa i owoce powinny być różnorodne i pochodzić z różnych grup. Dieta bogata w warzywa krzyżowe (różne kapusty, brokuł, kalafior, brukselka, rzodkiewka) obniża ryzyko wystąpienia raka płuca, piersi, trzustki, pęcherza moczowego, żołądka, tarczycy, jelita grubego i prostaty. Ponadto, spożycie dużej ilości warzyw dostarcza odpowiednią ilość błonnika, którego niedobór w diecie sprzyja nowotworom głównie przewodu pokarmowego.

Zmiana nawyków żywieniowych mogłaby zapobiec wielu nowym zachorowaniom. Dlatego tak ważne jest stałe uświadamianie społeczeństwa, że to od nas w największej mierze zależy nasze zdrowie i dalsze życie. Najbardziej oczywistym sposobem zapobiegania zachorowaniom i zgonom z powodu chorób nowotworowych jest przeciwdziałanie wystąpieniu choroby.

Autorka: mgr Joanna Mamet – dietetyczka kliniczna, specjalizująca się w dietetyce onkologicznej.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *